Bir Kurumu Ayakta Tutan İki Gizli Güç! İç Kontrol ve İç Denetim

Küreselleşmenin getirdiği iş hacmi artışı ve işlemlerin karmaşıklaşması, işletmeler için finansal raporlamanın güvenilirliğini sağlamayı hayati bir zorunluluk haline getirmiştir. Rekabet ortamında ayakta kalmak, sermaye kayıplarını ve suiistimalleri önlemek amacıyla şirketler, planlı, kontrollü ve şeffaf bir kurumsal yönetim anlayışı geliştirmeye yönelmiştir. Bu yapının temelini İç Kontrol ve bu yapıyı değerlendiren İç Denetim faaliyetleri oluşturur.

Bu yazımda, sıkça karıştırılan bu iki temel kavramı; amaçları, kapsamları, görev ve yetkileri açısından detaylıca ele almaya çalıştım.

1. İç Kontrol Nedir? (Sistem)

İç kontrol, kurumun hedeflerine ulaşması için makul güvence sağlamak üzere tasarlanmış olan bir sistemdir. Bu sistem, işletmenin yönetim kurulu, üst yönetimi ve diğer personelleri tarafından etkilenen, faaliyetlere, raporlamaya ve mevzuata uygunluğa ilişkin hedeflerin gerçekleştirilmesi konusunda makul güvence sağlamak üzere tasarlanan bir süreçtir.

İç Kontrolün Temel Hedefleri ve Özellikleri:

• Amaçlar: İç kontrol; kurumdaki faaliyetlerin mevzuata uygunluğunu, mali ve yönetsel raporlamanın güvenilirliğini, faaliyetlerin etkililiği ve etkinliği ile varlıkların korunmasını sağlamayı amaçlar.
• Kapsam: İşletmenin tüm faaliyetlerini kapsar. Sadece finansal raporlama ve muhasebe işlemleriyle sınırlı kalmayıp; üretimin planlanması, kalite kontrolü ve personel eğitim gelişimi gibi birçok alanı da içerir.
• Sorumluluk ve Kapsam: İşletmenin üst yönetim kademesinden en alt kademe çalışanına kadar beraber yürüttüğü sürekli bir süreçtir. Kontrollerden yalnızca yöneticiler değil, işletmedeki tüm çalışanlar sorumludur. İç kontrol, yönetime ait bir fonksiyondur ve oluşturulması üst yönetimin sorumluluğundadır.
• İşlevi: Kontrol, faaliyetlerin yürütülmesi sırasındaki yöntemleri ve uygulamaları kapsayan, bütün süreçlerin içerisine yerleştirilmiş olan bir faaliyettir. Riskleri azaltmaya yönelik işlev gösteren uygulama, prosedür, politika, süreç ve eylemlerdir.

2. İç Denetim Nedir? (Bağımsız Fonksiyon)

İç denetim, bir kurumun faaliyetlerini geliştirmek ve onlara değer katmak amacını güden bağımsız ve objektif bir güvence ve danışmanlık faaliyetidir.

İç Denetimin Temel Görevleri ve Özellikleri:

• Amaç: İç denetim, kurumun amaçlarına ulaşmasına yardımcı olmayı hedefler. Bunu, risk yönetimi, kontrol ve yönetişim süreçlerinin etkinliğini değerlendirmek ve geliştirmek amacına yönelik sistemli ve disiplinli bir yaklaşım getirerek gerçekleştirir.
• Bağımsızlık: Çalışmalarında ve raporlamasını yaparken bağımsız davranabilmelidir. Objektif bir bakış açısıyla yapılmalıdır. İç denetim, yönetime yönelik bir hizmet olması sebebiyle iç kontrolün incelenmesi, değerlendirilmesi ve üst yönetime güvence vermesi iç denetimin işlevidir.
• Kapsam: İşletme içerisinde yer alan faaliyetler ile ilgilenir ve işletmede iç kontrol sisteminin etkinliğini değerlendirerek yönetime destek olmaktadır. İç denetim, iç kontrolü de kapsayan fakat daha geniş içerikli bir yapıdır.
• Görev: Yürütülen faaliyetlerin sonuçlarını belirlenen hedeflerle karşılaştırarak ortaya çıkan farkları analiz eder ve gerektiğinde düzeltici önlemler alınmasını talep eder. Hata ve hileleri önleme konusunda önemli bir görev üstlenmiştir.

3. İç Kontrol ve İç Denetim Arasındaki Benzerlik ve Farklılıklar

İç kontrol ve iç denetim, her ne kadar aynı kavram olarak düşünülse de, aslında birbirinden farklı ve birbirini tamamlayan iki unsurdur.

Temel Farklılıklar (Kapsam, Süreklilik ve Amaç)

Özellik	İç Kontrol (Sistem)	İç Denetim (Bağımsız Birim)
Doğa	Bir sistemdir; Yönetim sisteminin tamamıdır.	Sistemin tamamı değil, ayrı bir birimdir/bölümüdür.
Zamanlama	Faaliyet Öncesi alınan önlemler bütünüdür. Faaliyetler sırasında eşanlı inceleme yapar.	Faaliyet Sonrası durumun incelenmesidir. Geçmişe yönelik aralıklı inceleme yapar.
Sorumluluk	Yönetimin tümünün sorumluluğundadır. Yönetimin bir fonksiyonudur.	Üst yöneticinin sorumluluğundadır ve fonksiyonel olarak bağımsızdır.
Bağımsızlık	Tarafsızlığın gereksizliği (Yönetimin parçasıdır).	Tarafsızlığın gerekliliği (Objektiflik esastır).
Hedefe Ulaşma	Hedefe ulaşmak için amaçtır. Amaçlara uygun hareket etmeyi sağlar.	Amaca uygun hareket edilip edilmediğini kontrol eden araçtır. Amaçlara ulaşma ölçüsünü belirler.
Risk Yaklaşımı	Örneğin, harcama öncesi kontroller yaparak risklere karşı güvenlik sistemi oluşturur.	Örneğin, harcama sonrası uygunluk, performans ve mali denetim yapar.
Karar Alma	Yönetimin tüm süreçlerinde bulunur, karar alır.	Yönetim ve karar alma süreçlerinde görev almaz.

İlişki ve Kurumsal Değer Katma

İç denetim ve iç kontrol birbirini destekleyerek kuruma büyük katma değer sağlar.

1. İç Kontrolün Değer Kazanması: İç kontrol sistemlerinin varlığı kurumsallaşmanın temel gereklerinden birini oluşturur. Ancak, bu iç kontrollerin yerindeliği, etkinliği ve kalitesi iç denetim faaliyetleri ile değer bulmaktadır.
2. Sürecin Aynası Konumu: İç denetim, iç kontrolün içinde fakat onu değerlendiren olarak farklı bir ifadeyle sürecin aynası konumundadır.
3. Güvence Sağlama: İç denetim, iç kontrol sisteminin yeterliliğini ve etkinliğini ölçerek, sistemin zayıf yönlerini ortaya koyan faaliyetler bütünüdür. Bu sayede, iç denetim işletmenin iç kontrol sistemiyle hedeflerine ulaşıp ulaşmadığı konusunda üst yönetime bilgi verir ve yönetim kararlarını destekler.
4. Verimlilik ve Koruma: Etkin bir iç denetim, kontrol sistemlerinin sağlıklı çalışmasını sağlayarak, oluşabilecek ani riskleri, mali kayıpları ve hilenin meydana gelmesini engelleyerek verimliliğin ve rekabet gücünün artmasına sebep olur.
5. Bağımsızlık ve Objektiflik: İç denetim fonksiyonel olarak bağımsızdır. İç denetçiler, iç kontrol sisteminin düzenlenmesi ya da uygulanması süreçlerine ve iç kontrol önlemlerinin seçilmesine dahil edilemez. Bu bağımsızlık, denetimin objektifliğini koruyarak iç kontrol yapısının sağlıklı sürdürülebilirliği için esastır.

İç kontrol, risklere karşı bir güvenlik sistemi oluştururken; iç denetim, bu sistemin amaçlarına ulaşıp ulaşmadığını, verimli çalışıp çalışmadığını belirler. Etkin bir iç denetim ortamının varlığı, iç kontrol sisteminin sağlıklı bir şekilde oluşturulması ve sürdürülmesi için önemli bir faktördür.

Sonuç: Birlikteliğin Gücü 

İşletmelerin ayakta durabilmek ve faaliyetlerini sürdürmek için iç kontrol ve denetim uygulamalarını etkin ve verimli bir şekilde uygulamaları gerekmektedir. İç kontrol mekanizmaları, riskleri azaltmaya yönelik çalışmalar yapan sürekli bir süreç iken, iç denetim bu risklerin tespiti ve ne tür önlemler alınabileceği ile ilgilenir, üst yönetime güvenilir ve objektif danışmanlık hizmeti sunar.

Güçlü bir iç kontrol sistemi, iç denetimle desteklendiğinde değer kazanır. Bu iki fonksiyonun birlikte ve bağımsız olarak yürütülmesi, kurumun kurumsal yönetim hedeflerine ulaşmasında kritik bir başarı faktörüdür.

Yararlanılan Kaynaklar:

1.       Aksoy, Tamer (2007), Tüm Yönleriyle Denetim, 2. Basım, Yetkin Yayınları, Ankara.

2.       Alagöz, Ali. İşletmelerde İç Kontrol Sisteminin Önemi ve Denetim Komiteleri İle İç Denetim Birimi İlişkisinin Hata ve Hilelerin Önlenmesindeki Rolü, Güncel İşletmecilik Konuları, Editörler: Doğan Zeki, İnal Mehmet Emin, Konya: Tablet Yayınları:2018

3.       Alptürk, Ercan (2008), Finans, Muhasebe ve Vergi Boyutlarında İç Denetim Rehberi, 1. Baskı, Ankara.

4.       Baydarol, Onur (2007), “İç Kontrol Sistemi Etkinliğinin Muhasebe Denetimindeki Önemi ve Kontrol Riskinin Belirlenmesi”, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

5.       Bozkurt, Nejat (2000), Muhasebe Denetimi, Alfa yayınları, 3. Baskı, İstanbul.

6.       Ceyhan, İsmail Fatih (2010), “İç Denetim ve Kurumsallaşma”, Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

7.       COSO (Treadway Komisyonu Destekçi Kurumlar Komitesi), İç Kontrol Bütünleşik Çerçevesi, 2013.

8.       Çevikbaş, Rafet (2011), “Türkiye’de İç Denetim Kurumu”, Türk İdare Dergisi • Sayı: 471-472, Haziran – Eylül.

9.       Deniz, Ceyhun. “İç Kontrol, İç Denetim ve Risk Yönetimi Süreçlerine Bütüncül Yaklaşım”, LinkedIn Pulse.

10.   Gürbüz, Erol (2021). İç Denetimin Yeni Boyutları. (URL: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.gureli.com.tr/wp-content/uploads/2021/02/ic-denetimin-yeni-boyutlari.pdf)

11.   Kepekçi, Celal (1982), İşletmelerde İç Kontrol Sisteminin Etkinliğini Sağlamada İç Denetimin Rolü, E.İ.T.İ.A. Yayın No:251.

12.   Kızılboğa, Rüveyda, ÖZŞAHİN Filiz. Etkin Bir İç Kontrol Sisteminin İç denetim Faaliyetine ve İç Denetçilere Katkısı, Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi 2013

13.   Kurnaz, Niyazi; Çetinoğlu, Tansel (2010), İç Denetim-Güncel Yaklaşımlar-. 1.Basım, Umuttepe Yayınları, Kocaeli.

14.   Manoukian, Jean-Grégoire. "What's the difference between internal audit and internal control", Wolters Kluwer.

15.   Sabuncu, Birsel (2017), “İşletmelerde İç Denetim ve İç Kontrol İlişkisi”, C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 18, Sayı 2.

16.   Saltık, Nihal (2007), “İç Kontrol Standartları”, Bütçe Dünyası, Cilt: 2, Sayı:26.

17.   Toroslu, M. Vefa. Türk Ticaret Kanunu Kapsamında İç Kontrol Ve İç Denetim, Vedat Yayınları: İstanbul 2014

18.   Yüksel Kaygusuz, S., & Usman, Ö. (2018). Kurumsal Risk Yönetimi İç Kontrol ve İç Denetim İlişkisi, XX. TÜRKİYE MUHASEBE KONGRESİ 5-6 EKİM 2018 İSTANBUL.