İç Denetimin Tarihsel Gelişimi

                      

 Geçmişten Günümüze İç Denetim

İç denetimin tarihsel gelişimine bakıldığında; Mezopotamya’da yaşamış olan medeniyetlerin tarihi kalıntılarında denetim faaliyetleri görülmektedir. Mezopotamya’da hasılat ve ödemeleri kontrol edilerek doğru şekilde muhasebeleştirilmesi, Yunan, İtalyan ve Roma medeniyetlerinde ise kamu mali sistemlerinde hileli olabilecek süreçlerin engellenmesi için sistem kurulması gibi pek çok sürecin günümüzde kullandığımız denetim süreçlerine benzediği görülmektedir.

MÖ 521 ile 425 arasındaki dönemde Pers İmparatorluğu hükümdarı Büyük Darius’un iç kontrol ve iç denetim sürecinden faydalandığı görülmektedir. Pers İmparatorluğu, topraklarını zenginliğine göre 20 parçaya bölmüştür. Büyük Darius valilerini 20 parçaya böldüğü vilayetlere göndererek onların kendi gözü kulağı olmasını sağlamış ve bu valilerin görevleri gereği ilk iç denetçiler olduğu düşünülmektedir.

Denetim tarihte çok eski dönemlere ve medeniyetlere gitse de “İç Denetim” kavramı ilk olarak 13. Yüzyılda İtalya’nın ticaret kenti olan Venedik’te ifade edilmiştir. 13. Yüzyılın ilk çeyreğinin başında Pisa kentinde devlet yetkilileri, iç ve dış denetim işlemlerini yapmaları amacıyla atanmıştır. 13. Yüzyılın sonlarında İngiltere’de “auditor” (denetçi) ilk kez meslek unvanı olarak kullanılmış, denetçiliğin meslek olarak teşkilatlanması ise ilk olarak 1581 yılında Venedik’te gerçekleşmiştir.

İlk dönemlerinde denetçiler kamu tarafından atanan ve hile, yolsuzluk konularında uzman olup bu durumları ortaya çıkaran kişilerdi. 16 ve 18. Yüzyılları arasındaki dönemlerde iç denetim kapsam genişlemiş olsa da denetimin temel amacı hileli işlemleri ortaya çıkartarak tespit etmek ve önlenmesini sağlamaktı.

İç denetim faaliyetleri 19. Yüzyılda ortaya çıkan sanayi devrimine kadar kullanılmakla birlikte önemli bir gelişme göstermemiştir. Sanayi devrimiyle birlikte ortaya çıkan değişim ve gelişmeler sonucunda işletmelerin faaliyetleri karmaşıklaşmaya başlamış bunun sonucunda da denetimde hızlı bir gelişim ve değişim yaşanmıştır.

İç denetimin faaliyetleri; 1934 yılında ABD Sermaye Piyasası Kurulu’nun (Securities and Exchange Commission – SEC) kurulması ve dış denetimin hedef ve yöntemlerinin değiştirilmesiyle birlikte kabul görmeye başlamıştır. SEC kurulduktan sonra aldığı bir kararla, işletmelerin finansal tablolarını bağımsız denetçilerin inceleyerek onaylamalarını zorunlu tutmuştur. Bu zorunluluk sonucunda işletmeler iç denetim birimlerini kurmaya başlamıştır. O dönemlerde her ne kadar iç denetim işletmelerin içinde kurulmaya başlanmış olsa da dış denetimin yardımcısı gibi görülerek organizasyondaki rolü sınırlı kalmıştır.

İlk iç denetçiler muhasebe süreçlerinin doğruluğunu inceleyip araştıran ya da işletme içinde büro destek ekibi olarak görülen kişilerdi. İç denetimin bu tanımı ve etkisi 1970’li yılların başına kadar varlığını devam ettirmiştir. Özellikle büyük işletmelerin yöneticileri bağımsız denetçilerin hazırlamış oldukları yıllık mali denetim raporlarının yeterli olmadığını görmeleri ve kabul etmeleri ile iç denetime olan ihtiyaç artmıştır. İşletme yöneticileri hile ve hatalardan korunmanın dışında doğru finansal bilgilere erişebilmek adına bağımsız denetçilerin yanında iç denetçilerden de faydalanmak ve bünyelerine katmak istemişlerdir.

İç denetimin varlıkların korunması, hileli ve hatalı işlemlerin tespiti ile başlayan serüveni zaman geçtikçe kapsamı da genişleyerek neredeyse tüm finansal işlemlerin doğrulanmasına kadar faaliyetlerini genişletmiştir. Buna bağlı olarak zaman içinde,  yönetim için denetim vurgusundan yönetim denetimi yaklaşımına da geçilmiştir.

1941 yılında Amerika’da kurulan “İç Denetçiler Enstitüsü” (The American Institute of Internal Auditors – IIA) iç denetim mesleği ve gelişimine önemli katkılar sağlamıştır. İç Denetim Enstitüsü’nün kurulmasıyla birlikte iç denetim mesleğinin tanınırlığı artmaya başlamış ve mesleki standartların oluşturulmasında ilk adımlar atılmıştır. İç Denetim Enstitüsü’nün yayınladığı bu bildiri ile iç denetim faaliyetlerinin amacı, kapsamı ve sorumlulukları belirlenmekte, bu konuda standartları saptayarak iç denetçilerin eğitim ve gelişimleri için sertifika programları sağlamaktadır.

Zaman içerisinde iş hayatında meydana gelen gelişmeler ve değişmelerle birlikte iç denetim anlayışında da değişimler yaşanmıştır. Yaşanılan gelişim ve değişimler karşısında İç Denetim Enstitüsü İç Denetimin Sorumlulukları Bildirisi’nde 1957,1971, 1976, 1981, 1990 yıllarında revizyona gitmiş ve 2002 yılında “Uluslararası Mesleki Uygulamalar Çerçevesi” (Internatonal Professional Practices Framework – IPPF) kapsamına entegre olmuştur. Yaşanılan bu gelişmeler ve değişimler ile birlikte ihtiyaçlar değişmiş iç denetim işletmeler içinde daha fazla ön plana çıkmaya, önem kazanmaya ve sorumluluk almaya başlayan bir yapıya dönüşmüştür. İç denetim faaliyetlerinin kapsamının zaman içinde nasıl genişlediğini gösteren süreç Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1. İç Denetimin Tarihi Süreçte Değişen Rolü

Dönem	İç Denetimin Rolü	Yaklaşım
1900 1940	Muhasebe Kontrolleri ve Finansal Uygunluk	Reaktif
1950 1970	Uygunluk ve Mevzuat Denetimleri	Uyum Odaklı
1980 1990	Risk Yönetimi ve Verimlilik	Danışmanlık Odaklı
2000 2010	Kurumsal Yönetim ve Stratejik Destek	Proaktif
2010 ve sonrası	Dijital Dönüşüm, Veri Analitiği ve ESG Denetimleri	Geleceğe Odaklı

             Kaynak: Institute of Internal Auditors (IIA)

Tablo 1’den de anlaşılacağı üzere iç denetimin, her dönem kendini geliştirdiğini, dönemin ihtiyaçlarına göre hareket ettiğini, kapsamının daha da genişlediğini söylemek mümkün. Bu yönüyle iç denetim dinamik, esnek ve süreç içinde ihtiyaçlara yanıt veren bir yapısı vardır.

 

 

 

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR:

Memiş, M. Ü. (2008). Etkin ve Başarılı Bir İç Denetim İçin Gerekli Koşullar, Mali Çözüm Dergisi, s. 77

Moeller, R. (2009). Brink’s Modern Internal Auditing. (7TH Edition). New Jersey: John Wiley & Sons Inc., s. 5

Munteanu, V., & Zaharia, D.L. (2014). Current Trends İn Internal Audit. Procedia-Social And Behavioral Sciences, s. 2239-2241

Pitt, S. A. (2014). Internal Audit Quality: Developing A Quality Assurance And İmprovement Program. New Jersey: John Wiley & Sons., s. 4

Ramamoorti, S. (2003). Internal Auditing: History, Evolution, And Prospects, Research Opportunities İn Internal Auditing (Ed: Andrew D. Bailey; Audrey A. Gramling And Sridhar Ramamoorti), The Institute Of Internal Auditors (IIA), The United States Of America, s. 3

Sabuncu, B. (2018). İç Denetim Anlayışındaki Değişiklikler Ve Gelişmeler. Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, 20 (Özel Sayı), s. 783

Selimoğlu, S. & Saldı M. H. (2018). Küresel Bir Bakış Açısıyla Türkiye’de İç Denetimin Gelişimi, BMIJ, s. 1399-1402

Tetik, N., & Karaca, H. (2021). İç Kontrol Kavramı Ve Uygulamalarının Tarihsel Gelişimi. Muhasebe Ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı, s.191

Uzay, Ş. (1998). İç Denetim Fonksiyonunun Bağımsız Dış Denetime Etkisi, Atatürk Üniversitesi, İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi, Dergisi, s. 162

Uzay, Şaban, & Tanç, A. (2008). Internal Auditing İn Turkey: The Historical Development. 12th World Congress Of Accounting Historians. İstanbul, s. 2

Yılancı, M. (2015). İç Denetim Ve İç Kontrol Değerleme Rehberi 3. Baskı Ankara: Detay Yayıncılık, s. 15